متون سیاستی

کار کودک

اول — ماجرا چیست؟

ساکنان تهران دیگر به دیدن کودکان فروشنده در خیابان خو گرفته‌اند. با بالا رفتن تعداد کودکان کار حساسیت شهروندان به این موضوع افزایش یافته و همزمان با برجسته شدن این معضل و ناکارآمدی اقدامات دولت و شهرداری، سازمان‌های مردم‌نهاد بسیاری شکل گرفته‌اند که سعی در یاری رساندن به این کودکان دارند. این توجه اجتماعی موحب شده که مسئله کودکان کار برای شهرداری نیز حائز اهمیت شود. در دوسال اخیر چرخش‌هایی در سیاست‌های شهرداری در برخورد با کودکان کار وجود داشته است. اما این سیاست‌ها نادرست، متناقص و بدون تداوم بوده و برای حل مشکل کارامد نیستند.

دوم — چرا اینطور شد؟

۱. رویکرد قهری با کودکان کار: در آیین‌نامه «طرح ساماندهی کودکان کار و خیابان» شناسایی و نقل‌ و انتقال کودکان کار بر عهده شهرداری گذاشته شده است. شهرداری تهران در همکاری با بهزیستی، طی این سال‌ها با طرح‌هایی از نوع «جمع‌آوری» و فرستادن کودکان به مراکز دولتی، به بدترین شکل این کار را انجام داده است. رویکرد شهرداری تهران همواره حذف کودکان کار (دستفروش) از فضاهای شهری بوده است. نگاه شهرداری به کودکان کار نگاه به مبلمان شهری بوده و حضور آنها را در شهر باعث نازیبایی شهر می‌داند. اما ریشه کار کودک در مناسبات و شرایط اقتصادی خانواده‌هاست و طرح‌های ناکارآمد و غیرانسانی چون «جمع‌آوری» کودکان از سطح شهر و برخوردهای قهری کمکی به حل معضل کار کودک نخواهد کرد. رویکرد قهری در عوض منجر به آسیب‌های بیشتر این کودکان شده و آنها را به کارهای کارگاهی و زیرزمینی سوق می‌دهد.

۲. رویکرد دوگانه: شهرداری تهران در برخورد با مساله کار کودک رویکرد دوگانه‌ای دارد. شهرداری از یک طرف با طرح‌هایی مثل طرح پرتو (با همه مشکلات ساختاری و اجرایی‌اش) حمایت از کار کودک را در دستور کار خود قرار داده، و از سوی دیگر با تبلیغات گسترده در سطح شهر تصویری منفی از کودکان کار ارائه می‌دهد. در این تصویر کودکان کار از اعضای باندهای سازماندهی شده‌اند یا نیازمند واقعی نیستند، آنها به منزله انسان‌هایی فاقد شان و منزلت اجتماعی ترسیم می‌شوند که شایسته‌ی سخیف‌ترین برخوردها و عاقبت‌ها هستند.

۳. توجه به «کودک کار» و نه «کار کودک»: شهرداری در تبلیغات و راه‌کارهای خود عموما مسئله «کار کودک» را انکار کرده و در عوض به موضوع «کودکان کار» پرداخته است. شهرداری در برخورد با آسیب‌های اجتماعی به جای ریشه‌یابی و اجرای طرح‌های اصولی، برای مدتی کوتاه طرح‌هایی نمایشی، مقطعی، و «از بالا» را در دستور کار قرار می‌دهد. در این طرح‌ها، بسترهایی که موجب پدید آمدن مسئله کارکودک می‌شوند مورد غفلت قرار می‌گیرد. این نهاد به جای برخورد با ارگان‌هایی که از کار کودکان سود می‌برند و از آن سواستفاده می‌کنند با خود کودکان برخورد می‌کند. شهرداری همچنین تنها کودکان کار در سطح خیابان (دستفروش) و کودکان خیابانی را در نظر گرفته و کار کودکان در کارگاه‌ها را نادیده می‌گیرد.

۴. عدم انجام مصوبات توسط شهرداری: طرح ساماندهی کودکان کار و خیابان که مصوب سال ۱۳۸۴ است، به مدت ده سال اجرایی نشده است. شهرداری تهران در سال ۹۳، طرح ساخت مراکز اجتماعی استاندارد را به شورای شهر تهران ارائه کرد که ۹ مرکز آن به کودکان در معرض آسیب اختصاص دارد. این پروژه همچنان در دست اجراست و شهرداری از طرف بهزیستی متهم به تاخیر و قصور است. وضعیت طرح‌های مشابه دیگر همچون «طرح پرتو» و یا طرح «جهاد مهربانی» نیز چندان مطلوب نیست.

۵. عدم همکاری نهادها و سازمان‌ها با یکدیگر: در اجرای طرح‌های ارائه شده برای بهبود وضعیت کودکان کار عدم همکاری وزارتخانه‌ها (برای مثال آموزش و پرورش و وزرات بهداشت) نبود هماهنگی و نظارت (مسئولیت نظارت بر عهده شورای اجتماعی استانداری‌ها است) و نبود اعتبار لازم و تاخیر در انجام تعهدات (برای مثال تاخیر شهرداری در تخصیص فضاهای مناسب) و … وجود دارد و ارگان‌های مختلف یکدیگر را متهم به کوتاهی می‌کنند.

۶. سهل انگاری در برابر پیمانکاران متخلف: شهرداری تاکنون نسبت به بکارگیری کودکان در شرکت‌های پیمانکاری شهرداری بی‌تفاوت بوده و نظارتی بر این موضوع ندارد.

سوم — چه باید کرد؟

پیچیدگی و چندوجهی بودن پدیده کار کودک، انجام هر اقدام موثر در این رابطه را وابسته به همکاری با ارگان‌های مختلف می‌کند. در کنار سازمان‌ها و نهادهای دولتی، شهرداری نیز وظایف مشخصی بر عهده دارد. موارد زیر شیوه‌هایی‌ست که شورای شهر می‌تواند بر اساس آن اقدامات شهرداری را سامان دهد؛

  • افزایش بودجه خدمات اجتماعی (به ویژه در حوزه کودکان)
  • نظارت بر مخارج بودجه اختصاص یافته و چگونگی تخصیص آن
  • برخورد و مقابله با ارگان‌هایی که با بکارگیری کودکان از آنان سواستفاده می‌کنند و با دستمزدی کمتر از حداقل حقوق مصوب وزارت کار آنها را به کار می‌گیرد. برای نمونه نظارت بر عملکرد شرکت‌های پیمانکاری و منع استفاده از کودکان و برخورد کارفرما (شهرداری تهران) با پیمانکاران متخلف با قطع همکاری و جریمه‌های نقدی سنگین
  • برخورد و مقابله با ارگان‌هایی که با بکارگیری کودکان از آنان سواستفاده می‌کنند و با دستمزدی کمتر از حداقل حقوق مصوب وزارت کار آنها را به کار می‌گیرد. برای نمونه نظارت بر عملکرد شرکت‌های پیمانکاری و منع استفاده از کودکان و برخورد کارفرما (شهرداری تهران) با پیمانکاران متخلف با قطع همکاری و جریمه‌های نقدی سنگین
  • توجه به امنیت فضاهای شهری برای کودکان به ویژه کودکان کار
  • متوقف کردن طرح‌های جمع‌آوری کودکان کار و پرهیز کردن از برخوردهای قهری و غیر انسانی
  • متوقف کردن تبلیغات منفی در مورد کودکان کار و خانواده‌های آنها در سطح شهر و جایگزین کردن تبلیغاتی در جهت حساس‌سازی شهروندان نسبت به پدیده «کارکودک» و حقوق اساسی کودکان.
  • ارائه دادن خدمات مددکاری و مشاوره و راهنمایی به کودکان کار در محل حضور آنها (خیابان) به منظور جذب این کودکان و معرفی کردن مراکز حمایتی به آنها در راستای بهره‌مندی از خدمات این مراکز (به صورت داوطلبانه)
  • کمک به توسعه نیروهای انسانی به عنوان مددکارکودک در حوزه کودکان کار و خیابان در مراکز حمایتی (دولتی و غیردولتی) و خیابان و کارگاه‌ها (که کودکان مشغول به کار هستند)
  • شناسایی و جذب کودکان کار بازمانده از تحصیل و همکاری با وزارت آموزش و پرورش و سازمان بهزیستی در جهت بازگشت این کودکان به چرخه آموزش (در طرح پرتو وظیفه شناسایی و جذب کودکان به سازمان های مردمی همکار محول شده در حالی که این سازمان‌ها نیروی انسانی کافی ندارند)
  • بهبود دادن فرآیندها در طرح پرتو
  • دادن نقش محوری در سیاست‌گذاری و تدوین طرح‌ها به سمن‌های فعال در این حوزه
  • توجه به نیازهای کودکان کار به هنگام آموزش و خدمات (برای مثال بی‌ارتباطی آموزش کامپیوتر با وضعیت زندگی اکثر این کودکان)
  • در نظر داشتن نیازهای خاص گروه‌های متفاوت کودکان و توجه به جنسیت، قومیت، سن و نوع کار کودکان.
  • اختصاص اعتباری متناسب با ابعاد و اهداف طرح
  • طرح‌های حمایتی و تشویقی برای کودکان و خانواده‌های دارای کودکان کار از جمله بورس تحصیلی یا همان کمک نقدی (یارانه) مشروط (کمک به خانواده‌های کم‌درآمد در صورت حضور کودک در مدرسه (مثلا نرخ حضور بالا ۸۵ درصد)، شرکت در جلسات، مشاوره و ….)