متون سیاستی

آلودگی هوا

اول — ماجرا چیست؟

گزارش سازمان بهداشت جهانی می‌گوید هر ساله ۲۶ هزار نفر در ایران بر اثر آلودگی هوا می‌میرند. آلودگی هوای تهران سلامت ساکنان این شهر را تهدید می‌کند. هرچند خودروهای تک سرنشین و موتورسیکلت‌ها، سرمای هوا و وارونگی به عنوان مقصران اصلی آلودگی هوای تهران معرفی می‌شوند اما بیش از همه‌ی این‌ها مدیریت شهری در آلودگی هوا نقش دارد.

دوم — چرا اینطور شد؟

رسیدگی به آلودگی هوای تهران چندین دستگاه متولی دارد. اما تصمیماتی که در این سال‌ها شهرداری تهران با حمایت و نظارت (یا عدم نظارت) شورای شهر گرفته، نه تنها هوای تنفس‌مان را پالایش نکرده که بیش از پیش بر آلودگی‌اش افزون کرده است. برخی از این تصمیمات از این قرارند:

۱. تغییر کاربری فضاهای سبز شهر: طرح جامع و طرح تفصیلی شهر تهران نقشه‌ی راه توسعه‌ی این شهر هستند. از همان ابتدا به طرح‌های جامع و تفصیلی مصوب سال ۸۶ انتقاداتی در زمینه‌ی حفاظت از فضاهای سبز وارد بود. اما علاوه بر آن، شهرداری تهران ورای طرح جامع و تفصیلی، با اختیارات کمیسیون ماده‌ی ۵، بارها زمین‌های با کاربری فضای سبز را تغییر کاربری داده و به قلمرو ساخت‌‌وسازهای مسکونی و تجاری بدل کرده است. بسیاری از ساختمان‌ها، مراکز تجاریو مالهایی که در این سال‌ها در تهران بنا شده‌اند، به واسطه‌ی همین تغییر کاربری‌ها سر بر آورده‌اند.

۲. ساخت‎وساز در مسیر باد: از مؤثرترین راه‌های دفع طبیعی آلودگی هوا وزش باد است. باد غالب تهران از غرب به شرق می‌وزد. رشد قارچ‌گونه‌ی ساختمان‌های بلندمرتبه در مسیر ورودی باد تهران به ویژه در منطقه‌ی ۲۲ مانع از ورود باد به شهر تهران است. این ساخت و سازها مغایر طرح جامع و تفصیلی تهران بوده‌اند و شهرداری جواز ساخت آنها را صادر کرده است.

۳. مصوبۀ برج‌باغ: در ده سال گذشته چهار هزار هکتار از باغات شهر تهران از بین رفته است. باغ‌های تهران ریه‌های تنفسی شهر هستند. شورای شهر و شهرداری تهران برای کنترل آلودگی شهر می‌بایست از این باغ‌ها محافظت کنند. مصوبه‌ی موسوم به «برج‌باغ» که در اسفندماه ۸۲ به تصویب شورای شهر تهران رسید، تخریب باغ‌های تهران را تسهیل کرد. این مصوبه اجازه می‌دهد تا ۳۰ درصد فضای باغ‌های تهران به برج تبدیل شوند. البته در این مصوبه هیچ الزامی برای حفظ ۷۰ درصد فضای باقیمانده نیز وجود ندارد. این مصوبه نهایتا عملاً باعث شده مالکان با پرداخت جریمه به شهرداری، سهم به مراتب بیشری از باغ ها را تخریب کنند. بعضا تمام یک باغ را.

۴. خودرو یا حمل‌ونقل عمومی: ۸۵ درصد آلودگی هوای تهران نتیجه‌ی تردد وسایل نقلیه‌ی آلاینده است. نظام مدیریت شهری تاکنون نه فکر عاجلی برای جایگزینی خودروهای آلاینده کرده و نه تمهیدی برای کاهش استفاده از وسایل نقلیه‌ی شخصی اندیشیده است. شهرداری تهران در حالی، مطابق برنامه یا حتی زودتر از موعد مقرر، تعهداتش را در مورد ساخت بزرگراه‌ها در پایتخت عملی کرده که به کمتر از سی درصد تعهداتش برای گسترش خطوط مترو عمل کرده است. اولویت شهرداری تهران در توسعۀ بزرگراه‌ها بر توسعۀ حمل و نقل عمومی، از رغبت استفاده‌ی شهروندان از وسایل نقلیه‌ی عمومی به دلیل ازدحام جمعیت و تراکم سفرهای درون‌شهری و اختلال‌‌های روزمره می‌کاهد و در عوض آنان را به استفاده از خودروی شخصی تشویق می‌کند.

سوم — چه باید کرد؟

شاید نتوان برج‌های ساخته شده را تخریب کرد یا درختان قطع شده را به جای اولشان برگرداند اما می‌توان این روند را متوقف کرد. شورای شهر می‌تواند با نظارت دقیق بر اجرای طرح‌های جامع و تفصیلی شهر تهران و برخورد با تخلفات در این حوزه:
۱- از راه قانونگذاری مدنی از تغییر کاربری فضاهای سبز به ساخت‌‌وسازهای تجاری و مسکونی جلوگیری کند؛
۲- روند ساخت و ساز در مسیرهای ورودی باد به شهر تهران را متوقف کند؛
۳- با لغو مصوبه‌ی برج‌باغ‌ها در برابر تخریب ریه‌های تنفسی تهران بایستد و از اندک باغ‌های باقیمانده‌ی شهر محافظت کند؛
۴- با ارجاع به طرح جامع توسعه‌ی حمل و نقل شهری تهران، گسترش حمل و نقل عمومی را عوض توسعه‌ی بزرگراه‌ها در اولویت قرار دهد تا دسترسی همه‌ی شهروندان به حمل و نقل ارزان و سهول‌الوصول میسر شود و از این راه استفاده از خودرو‌های شخصی کاهش یابد.
۵- و از راه جلب مشارکت فعال سازمان‌های مردم‌نهاد، کارشناسان مستقل، شهروندان مسئول و مطبوعات پیگیر راه را برای برنامه‌ریزی، تصمیم‌گیری و نظارت جمعی بر فعالیت‌های مربوط به آلودگی هوا باز کند.