متون سیاستی

فضاهای عمومی

اول — ماجرا چیست؟

فضاهای همگانی برای آسایش و احساس تعلق افراد به شهر ضروری‌اند. کوچه و خیابان‌ها، میدان‌ها، فضاهای سبز و کوه‌های یک شهر به همه تعلق دارند. اقشار مختلف فارغ از توانایی مالی، سن، محل سکونت، توانایی جسمی، جنسیت، قومیت و ملیتشان باید بتوانند در شهر استراحت، تفریح و رشد کنند. اما در تهران بسیاری از فضاهای عمومی برای عموم مردم قابل‌استفاده نیستند و یکی پس از دیگری به نفع سودآوری اقتصادی تغییر شکل می‌یابند. مدیریت نادرست تهران را به شهری زمخت، گذری و گران تبدیل کرده‌ است.

دوم — چرا اینطور شد؟

مدیریت شهری تهران نقشی عمده در تغییر و از دست‌رفتن فضاهای عمومی داشته‌ است. مهم‌ترین اشکالِ این تاثیرگذاری از این قرارند:

۱. کالایی‌سازی فضاهای عمومی: شهرداری تهران از دو طریقِ تغییر کاربریِ باغات، فضاهای سبز، فضاهای عمومی و خدماتی به مراکز سودآور تجاری و پولی، و همچنین خصوصی‌سازی و محصورسازی فضاها و خدمات سابقاً رایگان و عمومی شهری را از دسترس عموم خارج می‌کند.

۲. دسترسی ناعادلانه: گروه‌ها و اقشار شهری به دو شیوه از بهره‌بردن از فضاهای عمومی منع می‌شوند. یک- طراحی شهری مبتنی بر بی‌عدالتی جغرافیایی که به معنای نابرابری در دسترسی به فضاها و امکانات شهری است و دو- طراحی شهری بی‌توجه به گروه‌های مختلف که در طراحی شهری پیاده‌ها، کودکان، سالمندان، معلولان، زنان و کم درآمدها را نادیده می‌گیرد.

پیاده‌ها: تهران، همچون دیگر کلان‌شهرهای ایران، جای پیاده‌ها نیست. خودرو بر پیاده اولویت دارد. پیاده‌ها به پل‌های عابر یا زیرگذرها هدایت می‌شوند و حق حرکت مستقیم از آنها سلب می‌شود. گذرگاه‌های پیاده در بهترین حالت صرفا برای عبور و نه درنگ ساخته شده‌اند. از سوی دیگر این گذرگاه‌ها عموماً باریکند، وضعیت مناسبی ندارند، و توسط ساخت و سازها یا خودروها مسدود می‌شوند.

معلولان: رفت و آمد در تهران برای نابینایان، کم‌توانان جسمی و حرکتی، و ناشنوایان اگر نه ناممکن که بسیار دشوار است. امکانات فرهنگی و ورزشی متناسب با افراد دارای معلولیت نیز در شهر انگشت‌شمارند. شهرداری تهران می‌تواند و موظف است که وسائل حمل و نقل عمومی، پیاده‌راه‌ها، معابر و اماکن را برای معلولان مناسب‌سازی کند.

کودکان: تهران شهری دوستدار کودک نیست و در آن به ذهنیت و نگاه کودکان نسبت به شهر توجه نشده است. محیط‌های شهری روز به روز کمتر برای کودکان قابل استفاده‌اند. آلودگی و ناامنی خیابان‌ها باعث شده بازی کودکان در کوچه‌ها مجاز و امن نباشد. تعداد فضاهای ویژه‌ی کودکان در شهر ناکافی است و این فضاها درعوض زمینه‌ساز بی‌توجهی به شرایط حضور کودکان در سایر محیط‌های شهری شده‌اند. البته حتی دراین فضاهای به ظاهر مناسب نیز امنیت کودکان رعایت نمی‌شود و این ناامنی در سال‌های گذشته سوانح متعددی را برای کودکان رقم زده است.

سالمندان: تردد و حضور سالمندان نیز مانند دیگر گروه‌های آسیب‌پذیر اجتماعی در شهر تهران با مشکلات مضاعف رو به روست؛ ناامنی، نامناسب بودن معابر و فضاهای شهری، فقدان آسایش اقلیمی و کمبود امکانات رفاهی همه از عوامل خانه‌نشین شدن سالمندان‌اند.

سوم — چه باید کرد؟

شورای شهر بعدی تهران برای گسترش و بهبود فضاهای عمومی می‌تواند اقدامات زیر را انجام دهد:

  • جلوگیری از واگذاری و تغییر کاربری فضاهای عمومی
  • جلوگیری از پولی و خصوصی شدن امکانات عمومی شهری
  • مناسب‌سازی معابر برای معلولان و افراد کم‌توان، تأمین آسانسور در ایستگاه‌های مترو و تجهیز اتوبوس‌ها به امکانات خدمات‌دهی به معلولان و افراد کم‌توان
  • جایگزینی برنامه‌های ماشین‌محور با برنامه‌های پیاده‌محور و اولویت‌دهی به تخصیص سطح شهر به شهروند پیاده و تخصیص زیرسطح به حمل و نقل
  • بیشینه کردن فضاهای مکث و درنگ و تبادلات اجتماعی برای پیاده‌ها از طرقی نظیر تأمین مبلمان شهری، دکه‌های سیار و ثابت، و دیگر فضاهای پذیرا و تشویق‌کننده در سرتاسر شهر
  • ایجاد پیاده‌راه‌های مناسب، بی‌مانع و پذیرا برای کودکان، سالمندان، معولان و سایراقشار
  • استفاده از طرح‌ها و تکنیک‌های مشارکتی و جامعه‌محور در طراحی فضاهای عمومی محلات
  • تأمین روشنایی کافی برای معابر به ویژه معابر فرعی
  • تشدید ممنوعیت ورود موتورسواران به پیاده‌روها از طریق جدی‌تر شدن جریمه‌ها و مجازات‌های راهنمایی و رانندگی
  • اولویت‌دهی به مناطق محروم شهری در تأمین سرانه فضاهای عمومی
  • تقویت اجتماعات محلی با ایجاد فضاهای عمومی در محله‌ها (متناسب با شرایط محله، اعم از پارک و فضای سبز محلی، بازارچه محلی، زمین بازی و …)
  • استفاده از ابزارهای تکنولوژیک برای کسب اطلاعات مورد استفاده شهروندان و نهادها درباره نیازها و امکانات شهری