متون سیاستی

آب

اول — ماجرا چیست؟

معمولا وقتی صحبت از مسئله آب می‌شود، کمبود آن و خشکسالی‌های چند سال اخیر به ذهنمان می‌رسد. اما مسئله آب در شهرها، و به ویژه در تهران، ابعاد گسترده‌تری دارد. مسئله آلودگی آب‌ها، تخریب قنات‌ها و سفره‌های آب زیرزمینی و تغییرات حوزه آبریز از جمله مسائلی است که با وجود اهمیتشان، کمتر مورد توجه رسانه‌ها و مردم قرار گرفته است. فرونشست زمین، از بین رفتن مزارع کشاورزی، و نزاع‌های اجتماعی بر سر مسئله حق‌آبه از جمله تبعاتِ بی‌توجهی به مسائل حوزه آبریز است. هر یک از این بحران‌ها در طول زمان به بحران‌های زیست محیطی و اجتماعی دیگری منجر می‌شود.

بی‌توجهی مسئولان، دستگاه‌های متولی، و مردم، به مسائل حوزه آب موجب تشدید بحران در کلان شهرها شده است. در تهران، هرچند مسئول مستقیم حوزه آب، اداره آب استان تهران است، اما شورای شهر و شهرداری نیز با سیاست‌های غلط خود باعث تشدید این بحران شده‌اند.

دوم — چرا اینطور شد؟

اصلی‌ترین مشکلاتی که شهرداری و شورای شهر تهران در آنها موثر بوده‌اند از این قرارند:
۱. تغییر در حوزه آبریز: مداخلۀ نابه‌جا در حوزه آبریز باعث مشکلات عدیده برای مردمی می‌شود که زندگی‌شان به نحوی درگروِ ثبات آن است. بیشترین تاثیر از مداخلات در حوزه آب متوجه کشاورزان و خانواده‌های آنان است. شهرداری تهران به سبب پروژه‌های تجملاتی که به بهانه تولید فضاهای فراغتی انجام داده است، باعث تغییرات زیادی در حوزه آبریز شده است. تغییر مسیر آب از سرچشمه و برداشت سهم زیادی از حق‌آبه کشاورزان در بالادست موجب اعتراض عدیده شهروندان مناطق ۱۵، ۲۰ و ۱۸ و شهرها و روستاهای جنوبی استان تهران شده است.

ساخت پارک در جداره روددره‌ها و کفپوش نامناسب کف این روددره‌ها باعث شده آن مقدار از آب که پیش از این به طور طبیعی به سفره‌‌های آب زیر زمینی می‌رفت، در زمین نفوذ نکند. در غرب تهران، شهرداری با ساخت دریاچه‌ چیتگر به وسعت ۱۳۰ هکتار، موجب بروز بیشترین خسارت به کشاورزان جنوب تهران به ویژه منطقه فشافویه و روستاهای شهر ری شده است. این دریاچه دارای کفپوش ایزوگام است که مانع عبور آب و نفوذ به زمین شده و بیشتر آب آن به جای نفوذ به سفره‌های زیرزمینی، تبخیر می‎شود. تامین آب مورد نیاز این دریاچه، که بزرگترین دریاچه مصنوعی ایران است، از طریق آب رودخانه کَن انجام می‌شود. کشاورزان جنوب تهران بارها و بارها نسبت به این اقدام تجملاتی که مسائل زیست محیطی بسیاری برای شهر تهران به بار آورده، اعتراض کرده‌اند.

۲. تخریب سفره‌های آب‌های زیرزمینی و قنات‌ها: از گذشته تا امروز، شبکه‌ی ‌آب‌های زیرزمینی یا قنات‌های تهران به واسطه سابقه کشاورزی در این شهر و اراضی اطراف آن اهمیت زیادی داشته است. بی‌توجهی به مسیر شبکه آب‌های زیرزمینی، سوای تاثیراتی که بر اکولوژی محدوده دارد، بر ایمنی شهر نیز اثرگذار است. شهرداری تهران بارها با صدور مجوز‌ گودبرداری‌های عظیم در مناطق مختلف شهر، و با انجام پروژه‌های شهری مانند احداث مترو و نصب پایه‌های پُل‌های سواره‌رو، به دلیل عدم آشنایی با شبکه آب‌های زیرزمینی خسارت‌های زیادی به قنات‌های تهران وارد کرده است. این آسیب‌ها در نهایت به خشک‌شدن و تغییر مسیر قنوات تهران منجر شده است. هنگام ساخت متروی خط ۱ تهران، در ایستگاه میدان امام خمینی قنات مهرگرد، قدیمی‌ترین قنات تهران کور شد. با کور شدن این قنات در ثانیه دویست لیتر از آب این قنات به شبکه فاضلاب می‌ریزد.

۳. نشست زمین: پس از آتش سوزی پلاسکو، بار دیگر بحث ایمنی شهر به بحثی عمومی تبدیل شد. این بحث پیش‌تر نیز به واسطه فرونشست زمین در سطح محدودتری مطرح شده بود. اما خطرات فرونشست زمین و دلایل آن همچنان تا حد زیادی مغفول مانده است. فرونشست زمین نتیجه خالی شدن سفره‌های آب زیرزمینی، سست‌شدن خاک و انجام پروژه‌های زیر زمینی بدون توجه به مسئله ایمنی است. هرچند خالی شدن سفره‌های آب زیرزمینی تا حدودی ناشی از خشکسالی عمومی منطقه غرب آسیا و سیاست‌های غلط برنامه‌ریزی منطقه‌ای بوده است، اما نقش مدیریت نادرست شهری نیز در این ماجرا پررنگ است.

سوم — چه باید کرد؟

۱. خشک‌کردن دریاچه مصنوعی چیتگر و بازگشت به شرایط پایدار محیط‌زیستی: پروژه دریاچه چیتگر، با هدف بهره‌برداری سیاسی ظرف زمانی محدود احداث و مورد بهره‌برداری قرار گرفت تا ابزار تبلیغاتی شهرداری وقت تهران در انتخابات ریاست جمهوری شود. علاوه بر بحران آب، افزایش پشه‌ در منطقه، افزایش رطوبت تهران و آسیب درختان از محصولات این پروژه‌ی نسنجیده بوده‌ است. هرچند بازگرداندن حق آبه رودخانه کَن به کشاورزان و تخلیه این دریاچه مصنوعی زمان‌بر و هزینه‌بر است، اما پژوهشگران حوزه آب معتقدند که هزینه‌های زیست‌محیطی این دریاچه برای مناطق غربی و حتی کل شهر تهران چنان زیاد است که تخلیه‌ آن در نهایت امری مقرون به صرفه خواهد بود.

۲. اجرایی کردن طرح ساماندهی قنات‌های تهران: این طرح در سال ۸۹ توسط شورای شهر تهران تصویب شد اما هیچگاه به مرحله اجرا نرسید. شورای شهر تهران می‌تواند با اجرایی کردن این طرح موجب شود که در پروژه‌های شهری مثل گودبرداری‌ها و احداث مترو، مسیر قنات‌های تهران مورد توجه قرار گرفته و از تخریب آن‌ها جلوگیری شود.

۳. محدودیت صدور پروانه ساخت: صدور مجوز ساختمان‌سازی باید پس از بررسی سفره‌ها و شبکه‌های آب زیرزمینی صورت گیرد. شورای شهر تهران می‌تواند این بند را به مجوزهای لازم برای تائید نظام مهندسی افزوده و از اجرایی شدنِ آن بدست شهرداری برای صدور پروانه ساخت، اطمینان حاصل کند.